Duizenden politieke gevangenen werden er opgesloten in de voormalige Stasi gevangenis Bautzen 2. Opgepakt door de geheime dienst van de DDR, de Stasi. In kleine cellen gestopt, blootgesteld aan psychische marteling. Alleen omdat zij kritiek hadden op de regering of wilden vluchten naar het Westen.

Midden in een woonwijk ligt de voormalige ‘Knast’. Hoge muren met prikkeldraad en daarachter gebouwen. Is het een gevangenis? Nou ja, het kan ook voor een fabriek door. Maar wanneer je door de ingang loopt, krijg je toch een beklemmend gevoel. Je bent in gevangenis Bautzen 2, het tegenwoordige Gedenkstätte Bautzen, waar de Oost-Duitse geheime dienst jarenlang vrij spel had.

Ingang van de gevangenis
Nadat je door de poort naar binnen gaat, krijg je al een ietwat 'unheimisch' gevoel (foto: eigen)

Wanneer je door de poort loopt, begint het bezoek nog grappig. Aan de rechterkant is een garage, waar je naar binnen kunt. Binnenin staat een kleine vrachtauto. Hierin werd in de DDR niet alleen brood en vis vervoerd, maar ook gevangenen. De laadruimte van de auto is open en je kunt instappen. Achterin de wagen bevinden zich vier piepkleine cellen. Even verderop een iets grotere wagen met zes piepkleine cellen. Wanneer de deur hiervan werd dichtgesmeten, dan wist je dat je lange tijd je familie en vrienden niet weer zou zien.

Stasis gevangenbus
Met een kleine vrachtauto worden de gevangen gebracht (foto: eigen)

‘Unheimisch’ gevoel in Stasi gevangenis Bautzen

Even verderop gaan we de gevangenis binnen. Bruin linoleum, de witte muren aan de onderzijde voorzien door bruine platen en een wit plafond. De gang wordt door enkele lampen spaarzaam verlicht. Her en der traliedeuren die een extra ‘unheimisch’  gevoel geven. Aan weerszijden van de gang bevinden zich dikke houten deuren met een piepklein kijkgat. Daarachter de cellen en verhoorkamers. Naar binnen kijken kan, naar buiten toe niet.

Het leven achter die houten deuren is spartaans. Een houten brits, wc-pot en een tafeltje in een ruimte van ongeveer 2 bij 2,5 meter. Je enige celgenoot ben jezelf, die terugkijkt in de spiegel. Naar buiten kijken is er niet bij. Ten eerste zit er een stevig traliehek voor. Het raam daarachter is van mat glas. Het enige wat je kunt ontdekken is of het dag of nacht is.

Cel
Een spartaans ingerichte cel (foto: eigen)

Galmende gangen

Wanneer je verder de gevangenis in wandelt, wordt de sfeer er niet beter op. Lange gangen van drie verdiepingen, verbonden via stalen trappen. Het geluid galmt. Voor hopeloze gevangen is het geen optie om naar beneden te springen. De verdiepingen worden van elkaar gescheiden door een vangnet van gaas.

Een verhoorkamer aan de linkerkant van de gang is niet te herkennen als verhoorkamer. De kamer is kaal, de verhalen luguber. Jarenlang was dit een plek waar gevangenen niet alleen psychsich werden mishandeld, maar ook met genoegen in elkaar werden geslagen door bewakers. Het geschreeuw moet in het hele gebouw hoorbaar zijn geweest.

De geschiedenis van Stasi gevangenis Bautzen 2

Bautzen wordt in 1904 een gevangenisstad, als de eerste ‘knast’ wordt gebouwd. Dankzij zijn gele stenen wordt hij al snel Gelbes Elend (gele ellende) genoemd. Nog altijd is het in gebruik als gevangenis. Twee jaar na de opening wordt ook Bautzen 2 geopend. De Nazi’s gebruiken de plek tussen 1933 en 1945 om politieke tegenstanders op te sluiten, voornamelijk communisten en socialisten.

In 1945 neemt de Sovjet Unie de gevangenis over. Communisten eruit, tegenstanders van het communisme erin. 7.000 gevangenen zitten er op elkaar gepropt. Door de slechte omstandigheden gaan er in die vijf jaar ruim 4.000 dood.

Vanaf 1950 wordt de DDR eigenaar van de gevangenis. Zes jaar later gaat de Stasi gebruik maken van de voorziening. Tot de val van de Berlijnse Muur zitten er politieke gevangenen. De afgelopen jaren zijn er verschillende enorm goede films, series en boeken over de DDR en de Stasi geschreven. Hierin krijg je helemaal het gevoel hoe het leven was in het voormalige ‘arbeidersparadijs’.

Gevangenbus met kleine celruimtes
Vier gevangen passen op deze manier achter in de piekleine cellen in de vrachtwagen (foto: eigen)
Indrukwekkende expositie

Achter een van de deuren bevindt zich een grotere zaal. In het midden van de ruimte staat een soort van kast met open vakken. De vakken zijn gevuld met foto’s van gevangenen en verhalen over waarom zij in de gevangenis zitten. Indrukwekkend is het verhaal van een vrouw, die tijdens haar verblijf zwanger wordt van een Russische soldaat. Strengverboden natuurlijk. De soldaat wordt overgeplaatst, haar zoontje groeit de eerste jaren van zijn leven op in een van de beruchtste plekken van de DDR.

Alle teksten zijn in het Duits, dat maakt het misschien niet altijd even makkelijk om te lezen. Maar al die foto’s indrukwekkend is het sowieso. Ik word er echt even stil van.

Luchtplaats Stasi gevangenis Bautzen
Luchtplaats

Hoe berucht het regiem ook is in de gevangenis, gevangenen worden er wel gelucht. Klinkt aantrekkelijk, maar meer dan wandelen tussen een paar muren is het niet. Niets kun je van de omgeving zien. Ook hier is het onmogelijk om even uit de werkelijkheid van aller dag te vluchten.

Als we na anderhalf uur Stasi gevangenis Bautzen verlaten, dan voelt dat toch een beetje als een opluchting. Ondanks dat je van te voren weet dat de deuren open zijn en je altijd weer naar huis kunt. Het inademen van de frisse lucht is weerheerlijk. En de regen die even later begint te vallen, wordt haast met liefde begroet.

Gang met cellen in Stasi gevangenis Bautzen
De spaarzaam verlichte gangen met aan beide zijden cellen in de voormalige Stasi gevangenis in Bautzen(foto: eigen)

Bezoek Gedenkstätte Bautzen gratis

Gedenkstätte Bautzen is gevestigd aan de Weigangstraße 8a. De voormalige gevangenis is dagelijks geopend van 10.00 tot 18.00 en op vrijdag van 10.00 tot 20.00 uur. De entree is gratis. Elke vrijdag om 17.00 uur, en op zaterdag, zondag en feestdagen om 11.00 en 14.00 uur zijn er gratis rondleidingen. Natuurlijk wel in het Duits.

Bezoek ook de middeleeuwse stad Bautzen

Moet je na een bezoek aan de voormalige Stasi gevangenis Bautzen even je gedachten op een rij zetten? De stad Bautzen is prachtig en telt vele leuke bezienswaardigheden. Deze plaats, die ook wel stad van de torens wordt genoemd, is al meer dan duizend jaar oud. Het middeleeuwse centrum en de oude straatjes rondom zijn meer dan een bezoek waard.

Hou je van natuur? Op 45 minuten rijden van Bautzen ligt het schitterende Nationaal Park Saksisch Zwitserland. Maar het voormalige Oost-Duitsland heeft nog veel meer te bieden aan de vakantieganger.

Naast Bauten heeft ook Berlijn een voormalige Stasi gevangenis: Hohenschönhausen. Wij kregen hier een rondleiding door een oud-gevangene, heel indrukwekkend!